13/08/2015 - 17:35

Mất dần tượng nhà mồ

TTH - Để tạc tượng nhà mồ, người Cơ Tu phải băng rừng tìm những loại gỗ tốt về lấy lõi; lội suối tìm những viên đá màu, giã mịn để hóa trang, làm hoa văn. Tất cả công việc đều được làm thủ công, qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân.

Tượng nhà mồ mang dấu ấn sinh hoạt cộng đồng của người Cơ Tu

Truyền nghề lúc nửa đêm

Cùng nghệ nhân Ta Rương Via (59 tuổi, xã Thượng Long, Nam Đông), chúng tôi lội sông A Kà để “mục sở thị” nhà mồ của người Cơ Tu.

Nghệ nhân Ta Rương Via có thâm niên gần 40 năm tạc tượng nhà mồ. Ông bảo: “Người Cơ Tu có những nét văn hóa riêng, như nói lý, hát lý, nhà gươl, cồng chiêng,… và tượng nhà mồ là sản phẩm độc đáo. Quan niệm của người Cơ Tu, khi người đã khuất về với núi rừng, đất mẹ thì những nét văn hóa trên cõi dương cũng phải được mang theo về cõi âm, tượng nhà mồ thể hiện cụ thể nhất những nét văn hóa đó”. Vì vậy, nhà mồ là nơi lưu giữ rõ nhất những nét văn hóa của người Cơ Tu. Mọi họa tiết trên nhà mồ đều thể hiện dấu ấn sinh hoạt trong đời sống cộng đồng. Quan tài có dáng dấp chiếc thuyền độc mộc, có mặt cắt mình tròn, ở trên đó là những hoa văn độc đáo và sừng trâu. Mái nhà có hình vuông hoặc chữ nhật. Cột nhà được chạm khắc thêm những con vật thân thuộc, như chim, kỳ đà… Và quan trọng nhất là mâm cúng đặt chính giữa quan tài, xung quanh mâm cúng có những pho tượng thể hiện các sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày của người dân. Tượng được nghệ nhân dùng rìu, chàng, đục để tạc. “Khi làm nhà mồ, người Cơ Tu dựng một túp lều nhỏ ở bìa rừng, nơi có ít người qua lại để làm. Ngày xưa, mỗi lần truyền nghề, người Cơ Tu chỉ dạy vào lúc nửa đêm vì họ muốn giấu nghề không để người ngoài biết”, ông Via nói.

Chính những quy tắc của người Cơ Tu nên mỗi nghệ nhân tạc tượng nhà mồ giữ cho mình một bí quyết riêng, mỗi người có mỗi cách tạc khác nhau. Nhưng điểm chung của họ đều hướng đến cái hồn văn hóa của người Cơ Tu. “Muốn tạc được một pho tượng đẹp cần phải tập trung. Mỗi nghệ nhân có riêng cho mình một quy cách tạc tượng. Người lớn tuổi, có trải nghiệm với cuộc sống, vốn văn hóa của dân tộc Cơ Tu và có “nghề” tạc tượng sẽ tạc được những pho tượng đẹp nhất. Ta Rương Via chia sẻ.

Khó giữ nguyên bản

Ông Ta Rương Mão (cán bộ văn hóa xã Thượng Long chia sẻ: “Nhà mồ người Cơ Tu có dấu ấn đặc sắc của nghệ thuật điêu khắc. Tượng nhà mồ Cơ Tu vì thế được các nghệ nhân thể hiện sinh động hơn. Ví như người Ê Đê, tượng nhà mồ thường thể hiện cảm xúc buồn, khóc khi có người về với núi rừng. Còn với người Cơ Tu, tượng nhà mồ vừa thể hiện cảm xúc đó, vừa thể hiện nét sinh hoạt của người dân, như người đàn ông thổi khèn bè, đánh trống, cầm gậy và tẩu thuốc, người phụ nữ múa điệu za zã. Trên mỗi pho tượng có những họa tiết thể hiện trang phục truyền thống, quan tài có đầu trâu vì con trâu gắn bó mật thiết với đời sống của người dân. Để đánh giá được một pho tượng đẹp hay không chỉ những nghệ nhân lớn tuổi mới nói được”.

Theo A Rương Mão, ở Nam Đông bây giờ còn khoảng 15 nghệ nhân tạc tượng nhà mồ. Trong số đó chỉ 2 người nằm trong độ tuổi 30, còn lại đều đã luống tuổi. Dẫu biến thiên theo thời gian, những bộ phận khác ở nhà mồ không còn giữ được nguyên bản, nhưng tượng nhà mồ vẫn mang đậm dấu ấn của người Cơ Tu.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, tượng nhà mồ hiện không còn nguyên bản như xưa, chất liệu hóa trang được thay thế bằng sơn; một số nơi, tượng được làm bằng bê tông thay vì làm bằng gỗ. Ông Mão cho rằng: “Chính sự giao thoa giữa đồng bằng và miền núi làm cho khoảng cách văn hóa dần thu hẹp. Các quy cách xây dựng ở đồng bằng được áp dụng ngày càng nhiều ở miền núi. Ngày xưa, nếu làm một nhà mồ phải tốn kinh phí rất lớn và công nhiều, Nay chỉ tầm 6 đến 7 triệu đồng, chất liệu hóa trang được thay thế bằng sơn”.

Ông A Rương Via nói rằng, văn hóa của người Cơ Tu vẫn còn giữ trong từng pho tượng nhà mồ nhưng để theo đúng nguyên bản ngày xưa không dễ. “Những loại đá màu bây giờ ít hơn, thời nay sơn có thể thay thế đá màu, màu sắc lại giữ được lâu. Những nghệ nhân tạc tượng có tiếng cũng đã qua đời nên một số họa tiết tinh xảo còn rất ít người làm được. Tuy nhiên, hiện nay, về cơ bản, các nét sinh hoạt văn hóa đời thường của người Cơ Tu đều được các nghệ nhân lưu giữ, như điệu múa za zã của phụ nữ Cơ Tu, đàn ông thổi khèn bè, cầm tẩu thuốc, cầm gậy, nỏ đi săn bắn”.

Ông Hồ Văn Nhũ, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Nam Đông, cho biết: “Nhà mồ là biểu tượng văn hóa của người Cơ Tu. Ở Nam Đông, nhà mồ tập trung chủ yếu ở xã Thượng Long. Các nghệ nhân tạc tượng có tiếng cũng tập trung ở đây. Do kinh phí hạn hẹp nên hiện vẫn chưa có lớp truyền dạy tạc tượng nhà mồ. Tuy nhiên, chúng tôi luôn khuyến khích các nghệ nhân ở Thương Long truyền nghề tạc tượng cho con cháu để lưu giữ nét văn hóa truyền thống”.

Lê Thọ

Chia sẻ bài viết


ĐỒNG HÀNH CÙNG DOANH NGHIỆP