Văn hóa - Nghệ thuật Thông tin văn hóa

21/04/2015 - 10:52

Người Cơ Tu bảo tồn nói lý – hát lý

TTH - Đối với người Cơ Tu, nói lý – hát lý là loại hình nghệ thuật tồn tại từ xa xưa. Chính quyền cùng các bậc cao niên của dân tộc Cơ Tu đang cố gắng gìn giữ nét đẹp mang bản sắc văn hóa này.

Các cụ già người Cơ Tu đối đáp bằng nói lý – hát lý (trong ảnh, các cụ đang mô phỏng lại điệu nói lý – hát lý trong đám cưới)

Lương Hiền, cán bộ trẻ của Phòng Văn hóa Thông tin huyện Nam Đông dẫn tôi đến nhà văn hóa xã Hương Sơn. Vừa đi, anh vừa tiết lộ: “Dịp này, tôi dẫn anh đi nghe hát, còn hát chi thì bí mật cái đã”. Câu nói của anh khiến tôi tò mò. Đến nơi chỉ tầm 14 giờ chiều, tiết trời vẫn còn oi nóng nhưng nhà văn hóa xã Hương Sơn lại nhộn nhịp lạ thường. Hỏi mới biết, hôm nay là ngày tập luyện chuẩn bị khai giảng lớp đầu tiên về truyền dạy điệu nói lý – hát lý của dân tộc Cơ Tu.

Nói lý – hát lý là loại hình ứng khẩu, truyền khẩu xuất hiện từ lâu, nhưng đây là lần đầu tiên được tổ chức truyền dạy một cách bài bản. Bởi thế anh Nguyễn Văn Xám (38 tuổi, thôn A Zen, xã Hương Sơn) vui mừng: “Nghe các già nói lý – hát lý từ thuở lọt lòng nhưng đến lúc cưới vợ, đẻ con tui vẫn chưa biết hát. Các già ai cũng dạy, đây là nét văn hóa truyền thống của người Cơ Tu, cần phải bảo tồn. Chừ có lớp dạy tui mừng lắm. Tui sẽ tham gia học để truyền cho con, cho cháu sau ni nữa, nếu bị thất truyền thì có tội với tổ tiên lắm”.
Cụ Hồ Văn Xuân (80 tuổi, thôn A Zen, xã Hương Sơn) đang tất bật chuẩn bị các dụng cụ cho buổi tổng duyệt văn nghệ. Cụ là một trong những nghệ nhân sẽ truyền dạy cho lớp học. Thấy tôi đến hỏi chuyện cụ ngưng tay ngồi bệt xuống sàn vui vẻ tiếp chuyện. Cởi mở, thân thiện, cụ cất giọng hát một làn điệu như để giới thiệu nghệ thuật nói lý – hát lý: “Tà…ê… ê…ê…ì… ề… ê ê ê… ư… ư… ư…à”. Hát xong cụ giải thích: “Đó là điệu chă-chấp, một trong những điệu cơ bản của hát lý. Ngoài ra còn nhiều điệu khác như, ka-lới, gờ-ô…”. Cụ Xuân bảo, điệu hát này có nguồn gốc từ cuộc sống của người Cơ Tu. Nó phản ánh những hoạt động trong đời sống hàng ngày, và nét văn hóa này thường được dùng trong các dịp lễ hội, đám cưới, đám tang, mừng lúa mới, lễ kết nghĩa anh em… Trước khi hát lý thì nói lý là bước đầu tiên.
Không phải người Cơ Tu nào cũng có thể nói lý – hát lý được. Bởi lẽ, ngôn từ của nói lý – hát lý ẩn chứa nhiều ý nghĩa sâu sắc. Điều đặc biệt của hát lý là không có bài mẫu hay tiêu chuẩn chung. Tất cả dựa theo sự đúc kết, kinh nghiệm của mỗi người. Thế nên chỉ các cụ cao niên mới là những người sành sỏi loại hình nghệ thuật truyền thống này. Ngay cả anh Hoàng Quốc Chiến (32 tuổi, xã Hương Sơn), hạt giống trong các buổi văn nghệ của xã Hương Sơn, cũng ngậm ngùi thừa nhận: “Tui cũng hát được nhưng không hiểu hết ý nghĩa. Nói hát được nhưng chỉ hát được 40% còn phải học nhiều. Những người dưới 30 tuổi thì không có ai sành nói lý – hát lý”. Khi chúng tôi hỏi, mở lớp dạy nói lý – hát lý để dạy cho đối tượng có độ tuổi bao nhiêu, anh Hồ Văn Năng, cán bộ văn hóa thông tin xã Hương Sơn chia sẻ: “Ngoài các dịp lễ lớn thì trong cuộc sống hàng ngày, nói lý – hát lý dùng để giải quyết mâu thuẫn nội bộ bản làng, dòng tộc hay các cụ già thường dùng loại hình ứng khẩu, truyền khẩu này để “đọ tài” với nhau. Đối với nói lý – hát lý, mọi sự việc, vấn đề đều được thể hiện thông qua các hình tượng. Người Cơ Tu ở Nam Đông chưa có chữ viết riêng để lưu giữ bằng văn bản nên lâu nay truyền miệng là cách duy nhất để lưu giữ. Thế hệ sau nghe thế hệ trước hát thế nào thì hát lại như thế ấy. Chỉ những người trên 30 tuổi, từng nhiều lần nghe các cụ cao niên hát mới hiểu được một chút xíu ý nghĩa nên khóa học này mở ra để truyền dạy cho đa số những người tầm 30 tuổi trở lên”.
Lớp học đầu tiên được mở ra tại xã Hương Sơn thu hút 15 học viên trên địa bàn tham gia. Niềm hứng khởi không chỉ đến từ người dân mà chính quyền xã cũng hết sức vui mừng. Bà Hồ Thị Thời, Phó Chủ tịch UBND xã Hương Sơn cho biết: “100% người dân trong xã là người dân tộc Cơ Tu. Nói lý – hát lý là một nét văn hóa chung nên chính quyền luôn vận động, tuyên truyền người dân gìn giữ để không đánh mất bản sắc dân tộc. Lớp học mở ra là cơ hội tốt để truyền dạy nói lý – hát lý đến với người dân”.
Ông Hồ Văn Nhũ, Phó Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Nam Đông cho hay: “Tất cả các xã có người Cơ Tu sinh sống đều có các cụ già còn lưu giữ nói lý – hát lý và họ chỉ truyền miệng cho con cháu. Do sự am hiểu của mỗi người khác nhau nên khả năng thể hiện cũng có độ sâu sắc khác nhau. Với mục đích lưu giữ nét văn hóa truyền thống của người Cơ Tu này, năm nay chúng tôi mở lớp dạy nói lý – hát lý thí điểm xã Hương Sơn. Năm 2014, chúng tôi cũng đã tổ chức lớp truyền dạy cồng chiêng ở xã Thượng Long”.
 

Bài, ảnh: Lê Thọ

Chia sẻ bài viết


ĐỒNG HÀNH CÙNG DOANH NGHIỆP